ميرزا حسن حسينى فسايى

127

فارسنامه ناصرى ( فارسى )

لطف على خان زند را در برمىگيرد . دوم : ذيل ميرزا محمد رضاى شيرازى شامل خاتمه تاريخ لطف على خان تا انقراض اين سلسله به دست قاجارها و از اين قرار اين سه كتاب رويهمرفته شامل يك دوره كامل و دقيق از تاريخ سلسله زنديه است . در تاريخ سلسله زند چند كتاب به زبان فارسى نوشته شده كه علاوه بر آنچه در فوق آمد مىتوان از كتابهاى زير نام برد : 1 . تاريخ گلشن مراد : تأليف ميرزا ابو الحسن غفارى كاشانى است كه در سال 1210 آن را به اتمام رسانيده است . 2 . تاريخ زنديه : تأليف على رضا بن عبد الكريم شيرازى كه در ليدن توسط ارنست‌بير مستشرق آلمانى در سال 1888 ميلادى چاپ شد و شامل وقايع جانشينان كريم خان است . 3 . منظومه درة التاج : در احوال على مراد خان زند كه در سال 1194 ميرزا عبد اللّه خان شهاب ترشيزى شاعر معروف قرن دوازدهم متوفى به سال 1215 به نظم درآمده است . در فارسنامه ناصرى از گيتىگشا و ذيل آن استفاده شده و مكررا به آن اشاره گرديده است . ب - كتب جغرافيائى عمومى كه فصولى درباره فارس دارند : 1 . حدود العالم من المشرق الى المغرب : قديم‌ترين كتاب جغرافيايى عمومى به زبان فارسى است كه در سال 372 تأليف شده و فصلى از آن در ذكر ناحيه پارس است . در اين كتاب پس از ذكر حدود پارس مىخوانيم : « . . . و اندر وى شهرهاى بسيار است و مردمانى بسيارند و ناحيتى است آبادان و توانگر با نعمتهاء گوناگون و جاى بازرگانان و اندر وى كوهها و رودهاست و مستقر خسروان بوده است و مردمان اين ناحيت مردمانىاند سخن‌دان و خردمند و اندر كوههاء وى معدنهاء زرست و از وى جامه‌هاء گوناگون خيزد از كتان و پشم و پنبه و آب گل و بنفشه و آب طلع و بساطها و فرشها و زيلويها و گليمهاى باقيمت خيزد و از وى هرچه به دريا نزديك است گرمسير است و هرچه به بيابان نزديك است سردسير است . . . و اندر وى آتشكده‌هاى گران است و آثار قديميان را بزرگ دارند و زيارت كنند و بيشترين شهرهاى پارس را كوه است به نزديكى وى . . . » . آنگاه به وصف شهرهاى شيراز ، اصطخر ، دزپسر عماره ، سيراف ، جم ، گور ، بحيركان ، نجيرم ، صعاده ، كنافه ، توز ، كازرون ، سينيز ، ريشهر ، ماهىروبان ، ارغان ، بزرگ ، نوبندگان ، بيشاور ، وايكان ، جويم ، گويم ، بيضا ، زرقان ، بسا ، تمستان ، داراگرد ، رم ، كارزين ، كاريان ، سميران ، كيثر ، جهرم ، خير ، ايج ، اصطهبانات ، آباده ، ابرقوه ، . . . سخن مىرود . اين كتاب يك بار در سال 1314 بوسيله آقاى سيد جلال طهرانى و سپس بوسيله آقاى دكتر منوچهر ستوده در سال 1340 به چاپ رسيده است . 2 . مختصر البلدان : تأليف ابو بكر احمد بن محمد بن اسحاق همدانى : ابن فقيه ، كه در حدود 290 هجرى تأليف شده و فصلى درباره فارس دارد . ر ك ترجمه فارسى ، ص 8 تا 18 ، چاپ بنياد فرهنگ ترجمه ، ح . مسعود . 3 . البلدان : يعقوبى مؤلف به سال 279 - 278 . 4 . المسالك الممالك : از اصطخرى كتابى جغرافيائى عمومى كه در قرن چهارم به زبان عربى تأليف شده و فصلى مشبع در جغرافياى فارس دارد . اين كتاب در ليدن و تهران به چاپ